İşçi Alacakları

Kıdem tazminatı, işçinin bir işyerinde çalıştığı süreye bağlı olarak belli şartlarda hak kazandığı tazminattır. Kıdem tazminatı, işçinin aynı iş yerinde uzun bir süre çalışması için onu motive ederken, aynı zamanda işvereni de uzun süre kendisine sadık kalan, işyerinde çalışan işçiyi haksız olarak işten çıkarmaktan alıkoyar.

Kıdem Tazminatı ‘nın Hesaplanması

Kıdem tazminatı, her yıl için 30 günlük brüt maaş şeklinde hesaplanır. Yani işçi çalıştığı her yıl için 30 günlük maaşına denk gelecek şekilde kıdem tazminatına hak kazanır. Kıdem tazminatı hesaplanırken, işçinin işten çıkmadan önceki son ayın brüt maaşına göre hesaplama yapılır. Ayrıca ücrete dâhil olan yol ve yemek yardımı, ikramiye, prim gibi kalemler de kıdem tazminatı hesabına katılır.

Örneğin işçinin çalıştığı son ay brüt maaşı 3500 TL olsun. İşçiye 400 TL yol yardımı, 300 TL de yemek yardımı verilsin. Bu durumda işçinin bir yıl için hak kazanacağı kıdem tazminatı, bunların toplamı olan 4200 TL olur.

Kıdem Tazminatı İçin Geçmesi Gereken Süre

Kıdem tazminatından söz edilebilmesi için işçinin en az bir yıllık çalışma süresini doldurması gerekmektedir. Örneğin 11 ay 25 gün boyunca aynı iş yerinde çalışmış olan işçi haksız bir şekilde işten çıkarılsa dahi kıdem tazminatı alamaz.

Kıdem Tazminatı ‘na Hak Kazanamayacak Kişiler

İş Kanunu 4. Maddede, İş Kanunu’nun uygulanmayacağı işler sayılmıştır. Bu maddenin sonucu olarak bu işlerde çalışan kişiler İş Kanunu’nda düzenlenmiş olan kıdem tazminatına da hak kazanamayacaklardır.

Madde 4 -Aşağıda belirtilen işlerde ve iş ilişkilerinde bu Kanun hükümleri uygulanmaz;

• a) Deniz ve hava taşıma işlerinde,
• b) 50’den az işçi çalıştırılan (50 dâhil) tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde veya işletmelerinde,
• c) Aile ekonomisi sınırları içinde kalan tarımla ilgili her çeşit yapı işleri,
• d) Bir ailenin üyeleri ve 3 üncü dereceye kadar (3 üncü derece dâhil) hısımları arasında dışardan başka biri katılmayarak evlerde ve el sanatlarının yapıldığı işlerde,
• e) Ev hizmetlerinde,
• f) Çıraklar hakkında,
• g) Sporcular hakkında,
• h) Rehabilite edilenler hakkında,
• ı) 507 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Kanununun 2 nci maddesinin tarifine uygun üç kişinin çalıştığı işyerlerinde

 Belirsiz ve Belirli İş Sözleşmelerinin Kıdem Tazminatına Etkisi

 İşçinin kıdem tazminatı alabilmesi için iş sözleşmesinin belirsiz süreli olması gerekmektedir. Belirli süreli iş sözleşmesinde sürenin sona ermesinden dolayı işçi işten ayrılmışsa kıdem tazminatı alamaz. Fakat belirli süreli iş sözleşmesinde kararlaştırılan süre sona ermeden önce işçinin işine haksız olarak son verilirse veya kendisi haklı olarak işten çıkarsa, yine kıdem tazminatına hak kazanacaktır.

KIDEM TAZMİNATI İÇİN HAKLI SEBEPLER

Kıdem tazminatının diğer şartlarını sağlamış olan işçinin son olarak haklı bir sebeple işten ayrılması veya haksız olarak işten çıkarılmış olması gerekmektedir. Haklı sebepler, işte çalışmaya devam etmenin katlanılmaz olacağı, işten ayrılmanın işçi açısından daha uygun olacağı veya kanunda sayılmış olan sebeplerdir. Bu sebepleri birer birer sıralayalım.

İşçinin İşten Sağlık Nedenleriyle Ayrılması

İşçinin işe devam etmesi sağlığını olumsuz yönde etkileyecekse, bu durumu resmi kurumdan alınan bir sağlık raporuyla kanıtlayarak işten ayrılabilir ve bu halde kıdem tazminatına hak kazanır.

İşçinin Ücretinin Ödenmemesi

İşçinin çalışmasındaki yegâne ve esas amaç ücret almaktır. Ücret ödeme günü gelip de ücretini alamayan işçi sözleşmeyi feshedebilir ve kıdem tazminatına hak kazanır.

Mobbing (İşçi Üzerinde Baskı)

Uygulamada işverenler işçi üzerinde psikolojik olarak veya başka şekilde baskı kurmakta, bu şekilde onları işten ayrılmaya zorlamaktadırlar. Fakat mobbing uygulandığının ispatlanması durumunda işçi işten bu sebeple ayrılabilir ve kıdem tazminatına hak kazanır.

İşverenin İşçi Aleyhine Suç İşlemesi

İşverenin işçinin şahsına veya onun yakınlarına karşı bir suç işlemesi halinde işçiden o işyerinde çalışması artık beklenemiyorsa, işçi işten ayrılabilir ve kıdem tazminatına hak kazanır.

İş Koşullarındaki Esaslı Değişiklik

İşveren, işçinin çalışma koşullarını büyük oranda değiştirirse ve bunu yaparken işçinin onayını almazsa, işçi haklı sebeple işten ayrılabilir ve kıdem tazminatına hak kazanır. Esaslı değişiklik, işçinin pozisyonunun değiştirilmesi, işçinin işyerinin değiştirilmesi gibi sebepler olabilir.

Sendika Yöneticisi Olma

İşçi sendika yöneticisi olup sendikal faaliyet yürütme gerekçesiyle işten ayrılırsa kıdem tazminatına hak kazanır. İşçi iş sözleşmesini feshetmeyip askıya alırsa, işe geri dönmek istediği zaman işveren onu benzer bir pozisyonda işe almak zorundadır. İşe almazsa işçi yine kıdem tazminatına hak kazanır.

İşçinin Askere Gitmesi

İşçi askere gitmek amacıyla işten ayrılırsa bu durum haklı sebep olarak kabul edilir ve işçi kıdem tazminatına hak kazanır. Burada dikkat edilmesi gereken husus; bedelli askerliğe dahi gidilirse yine de kıdem tazminatına hak kazanılır. Konu ile ilgili bölge adliye mahkemesi kararı şu şekildedir:

“İşçi muvazzaf askerlik hizmetini yapmak için işinden ayrılmak zorundadır. Bedelli askerlikle ilgili düzenlemede işçinin ücretsiz izinli sayılacağı belirtilmiştir. Ancak 7146 sayılı Kanunun 2/4 maddesi kıdem tazminatını düzenleyen 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14. maddesinde herhangi bir değişiklik yapmamıştır. Aynı maddenin 4. fıkrasında ”bu madde hükümlerinden yararlananlar temel askerlik eğitim süresince çalıştıkları işyeri, kurum ve kuruluşlar tarafından aylıksız ve ücretsiz izinli sayılırlar” düzenlemesine yer verilmiştir. 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14/3. maddesinde muazzaf askerlik hizmeti dolayısıyla iş sözleşmesini fesheden işçinin kıdem tazminatına hak kazanacağı düzenlenmiştir. Bu durumda işçi belirtilen bu hükümden yararlanarak bedelli için dahi olsa iş sözleşmesini feshettiğinde kıdem tazminatı talep hakkına sahiptir.”

İşçinin Ölümü

İşçi iş sözleşmesi devam ederken herhangi bir şekilde hayatını kaybederse ve iş sözleşmesi bu şekilde sonuçlanırsa işçinin kıdem tazminatı hakkı ailesine geçer ve ailesi kıdem tazminatını alır.

Kadın İşçinin Evlenmesi

Kadın olan işçi iş sözleşmesi devam ederken evlenirse, evlilik tarihinden itibaren bir yıl içerisinde iş sözleşmesini feshederse kıdem tazminatını alır. Bu durum sadece kadınlar için geçerli olup erkek işçinin evlenmesi kıdem tazminatını herhangi bir şekilde etkilemez. Evlilik tarihinden itibaren bir yıl geçtikten sonra kadın işçi bu hakkını kaybedecektir.

Emekli Olma

Sigortalılık yılı ile prim ödeme süresine yönelik yükümlülükleri tamamlamış olan işçi emeklilik hakkını kullanırsa kıdem tazminatına kendiliğinden hak kazanır. Bu durumda işçinin herhangi bir yaşı doldurmayı beklemesine de gerek yoktur. Ayrıca artık işçinin işten haklı sebeple ayrılma şartı da aranmaz.

Kıdem Tazminatına Hak Kazanılmayan Durumlar

Genel olarak; haksız olarak işten ayrılan veya haklı olarak işten çıkarılan işçi kıdem tazminatı alamaz. İşçinin haklı bir şekilde işten çıkarılıp kıdem tazminatına hak kazanamayacağı belli başlı halleri sıralayalım:

İşçinin Sadakat Yükümlülüğünü İhlali

İşçi, yanında çalıştığı kişiye sadık olmakla yükümlüdür. Bundan kasıt, işçi çalıştığı işi ve işverenini korumakla, işine ve işverenine zarar vermemekle yükümlüdür. Sadakat yükümlülüğünün ihlali işveren için sözleşmeyi haklı fesih sebebidir.

İşçinin Kendi Kusuruyla Hasta Olması

İşçi kendi kusuruyla hasta veya engelli hale gelirse, alkol veya uyuşturucu etkisine girerse ve bu sebeple devamsızlık yaparsa, art arda 3 gün devamsızlık veya aynı ay içinde 5 gün devamsızlık halinde işveren iş sözleşmesini haklı olarak feshedebilir ve işçi kıdem tazminatına hak kazanamaz.

İşçinin İşe Girerken Yanıltıcı Bilgi Vermesi

İşçi, işe girdiği sırada belli kabiliyetlere haiz olduğuna veya belli olumsuz durumlardan uzak olduğuna dair yanlış bilgi verirse, gerçeğin ortaya çıkmasıyla işveren sözleşmeyi haklı olarak feshedebilir ve işçi kıdem tazminatı alamaz.

İşçinin, İşveren Veya Ailesine Yönelik Kötü Bir Eylemde Bulunması

İşçi, işverene veya onun yakınlarına karşı, işverenden o işçiyi çalıştırmanın katlanılmaz olacağı şekilde kötü bir eylemde bulunursa, işveren sözleşmeyi haklı olarak fesheder ve işçi tazminatına hak kazanamaz.

İşçinin İşyerinde Suç İşlemesi

İşçi işyerinde işverene veya diğer işçilere karşı bir suç işlerse, işveren iş sözleşmesini haklı olarak feshedebilir.

İşçinin Sarhoşluğu

İşçi, işyerine sarhoş gelirse veya işyerine geldikten sonra sarhoş olursa, iş disiplinini ve düzeni bozacağı için işveren iş sözleşmesini haklı şekilde feshedebilir.

İşçinin Meslek Sırlarını İfşa Etmesi

İşçi, çalıştığı işyerindeki mesleki sırlarını işverenine zarar verecek şekilde ifşa ederse, işveren iş sözleşmesini haklı şekilde feshedebilir.

İşçinin Suç İşlemesi

İşçi işyerinde olmasa dahi, yedi günden fazla hapis cezası gerektiren ve cezası ertelenmeyen bir suç işlerse, bu durum işin devamlılığını etkileyeceğinden işveren iş sözleşmesini haklı şekilde feshedebilir.

İşçinin İşe Gelmemesi (Devamsızlık)

İşçi 2 gün art arda işe gitmezse, aynı ay içinde tatil gününü takip eden herhangi iki gün işe gitmezse veya aynı ay içinde 3 gün işe gitmezse işveren iş sözleşmesini haklı olarak feshedebilir. Burada işe gitmemekten kasıt, işçinin o gün işyerine hiç gitmemiş olmasıdır. Kısa bir süreliğine dahi işyerine gitmesi halinde o gün devamsızlık yapmış sayılmaz.

İşçinin İş Güvenliğini Tehlikeye Sokması

İşçi bilerek iş güvenliğini tehlikeye sokarsa, bu durum işi ve işvereni olumsuz olarak etkileyeceğinden işveren iş sözleşmesini haklı olarak feshedebilir. Yine işçinin işyerindeki mallara kendisinin bir aylık maaşını aşacak düzeyde hasar vermesi de işveren için haklı fesih sebebidir.

İşçinin Bir Hafta Boyunca Çalışmasını Engelleyecek Zorunlu Sebepler

İşçi, zorunlu sebeplerden dolayı bir hafta boyunca işe gidemezse, iş sözleşmesi işveren tarafından feshedilebilir. Burada dikkat edilmesi gereken; zorunlu sebeplerin iş, işveren veya işyerinden kaynaklanan sebepler değil, sel, deprem, salgın, yolların kapanması gibi dışarıdaki unsurlardan kaynaklı sebepler olması gerekir.

İşçinin Gözaltına Alınması Veya Tutuklanması

İşçi herhangi bir sebepten dolayı belli bir süre için gözaltına alınırsa veya tutuklanırsa işveren iş sözleşmesini feshedebilir. Bu süreler kanunda belirtilmiştir. Buna göre; 6 aya kadar kıdemi olan işçi 2 hafta, 6 ayla 1,5 yıl arasında kıdemi olan işçi 4 hafta, 1,5 yılla 3 yıl arasında kıdemi olan işçi 6 hafta ve 3 yıldan fazla kıdemi olan işçi 8 hafta tutuklu kalırsa işveren iş sözleşmesini haklı olarak feshedebilecektir.

Kıdem Tazminatı Zamanaşımı

Kıdem tazminatı için zamanaşımı süresi 5 yıldır. Yani işçi iş sözleşmesi sona erdikten sonra kıdem tazminatı için dava açmazsa bu hakkı zamanaşımına uğrayacaktır. Burada belirtilmesi gereken husus; 25.10.2017 tarihinden önce zamanaşımı süresi 10 yıldı. Yani 25.10.2020 tarihinden önce işten ayrılanlar için zamanaşımı süresi 10 yıldır.

Kıdem Tazminatı için Yetkili ve Görevli Mahkeme

Yetkili mahkeme, işin yapıldığı yer veya davalı işverenin ikametinin bulunduğu yer mahkemesidir. Yani işçi dava açmak isterse çalıştığı yer mahkemesinde veya işverenin yerleşim yeri mahkemesinde açacaktır.

Görevli mahkeme ise İş Mahkemesidir. İş Mahkemesinin bulunmadığı küçük yerlerde davaya İş Mahkemesi sıfatıyla Asliye Hukuk Mahkemesi bakar.

Kıdem Tazminatı konusunda işçinin hakkına halel gelmemesi adına iş hukuku ile ilgilenen bir avukattan hukuki yardım alınması tavsiye olunur.

 

 

Not: İşbu makale ve sitedeki diğer makaleler Av. Abdullah Eren tarafından yazılmış olup bütün telif hakları kendisine aittir. Makalelerden faydalanılabilir fakat kopyalanmaları ve başka yerde yayımlanmaları halinde cezai ve hukuki işlem başlatılacaktır.